Erik Steinfelder, voormalig directeur van BBMRI-ERIC, thans werkzaam bij eMolecules als senior vicepresident. | Foto: FOODnote
Biobanken zijn essentieel voor modern biomedisch onderzoek, maar succesvol gebruik gaat verder dan alleen opslag. Strenge regelgeving, kwaliteitsborging, organisatie nu en in de toekomst, en een langetermijnstrategie bepalen of materiaal daadwerkelijk bruikbaar blijft. “De echte uitdaging zit niet in het bewaren, maar in wat je er later nog mee kunt en hoeveel het gebruikt wordt,” aldus Erik Steinfelder, voormalig directeur van BBMRI-ERIC.
Van kleine collecties tot grote nationale initiatieven: Nederland telt naar schatting zo’n 250 biobanken. Alleen al in Nederland worden miljoenen biologische samples opgeslagen voor wetenschappelijk onderzoek naar ziektes waaronder kanker, hart- en vaatziekten, immuunziekten en erfelijke aandoeningen. Erik Steinfelder, werkzaam bij eMolecules, een online platform voor research chemicals, en biobankingexpert, deelt zijn ervaringen om jouw biobank tot een succes te maken. Misschien wel zijn belangrijkste tip is er geen kostbare opslagfaciliteit van te maken: “Zonder gebruik is een biobank slechts een dure vriezer.”
De Biobank van Naturalis, compact en overzichtelijk. | foto: FOODnote
tk1 Toegankelijkheid en bruikbare data
De echte uitdaging voor de biobankier begint volgens Steinfelder pas nadat samples veilig zijn opgeslagen. “Veel organisaties denken dat het werk klaar is zodra materiaal in de vriezer ligt, maar dan begint het eigenlijk pas.” De uiteindelijke waarde van een biobank wordt bepaald door hoe goed onderzoekers de collectie weten te vinden en hoe toegankelijk het materiaal daadwerkelijk is. Wanneer aanvraagprocedures ingewikkeld, tijdrovend of kostbaar zijn, neemt het gebruik snel af.
Daarnaast is de kwaliteit van gekoppelde data minstens zo belangrijk als de samples zelf. Zonder voldoende klinische of demografische context verliezen opgeslagen materialen veel van hun wetenschappelijke waarde. Volgens Steinfelder zijn het juist toegankelijkheid, bruikbare data en praktisch hergebruik die bepalen of een biobank uitgroeit tot een krachtig onderzoeksinstrument of vooral een kostbare opslagfaciliteit blijft.
“Zonder gebruik is een biobank slechts een dure vriezer”
Erik Steinfelder, eMolecules
tk2 Rendabel biobankieren
“Toekomstig gebruik is de echte maatstaf of een biobank gaat renderen of niet”, stelt Steinfelder. Het succes van een biobank wordt volgens hem daarom al bepaald ruim voordat de eerste samples worden opgeslagen. “Je moet jezelf vanaf het begin afvragen waarvoor het materiaal uiteindelijk gebruikt gaat worden,” legt hij uit. Daarbij draait het niet alleen om opslag, maar vooral om het toekomstige onderzoeksdoel, dus gericht op de eindgebruikers en de analyses die later uitgevoerd moeten kunnen worden.
Zonder die strategische basis bestaat het risico dat een biobank vooral materiaal verzamelt zonder echte meerwaarde voor onderzoek. Ook Biobanken.nl benadrukt dat succesvolle biobanking vraagt om een sterke samenhang tussen doelstellingen, data, infrastructuur en beheer. Vooraf scherp definiëren welke onderzoeksvragen centraal staan, voor wie de biobank bedoeld is en welke informatie nodig blijft, vergroot de kans aanzienlijk dat opgeslagen materiaal daadwerkelijk relevant blijft.
tk3 Juridische en ethische etiquettes
“De vraag is niet alleen wat mag, maar ook wat later nog verdedigbaar is”, vervolgt Steinfelder. Hij doelt daarmee op het belang om biobanking vanaf de eerste stap juridisch en ethisch correct in te richten. “Het gaat niet alleen om voldoen aan de regels van vandaag, maar ook om keuzes die jaren later nog verdedigbaar zijn,” benadrukt hij. In veel gevallen is daarvoor goedkeuring nodig van een METC (Medisch Ethische Toetsingscommissie), die beoordeelt of het verzamelen en gebruiken van menselijk materiaal verantwoord gebeurt. Daarbij wordt gekeken naar welke samples en data worden verzameld, voor welk onderzoeksdoel en onder welke voorwaarden.
Hij adviseert organisaties verder te kijken dan alleen naleving van de Nederlandse AVG- en Europese GDPR-regelgeving. Minstens zo belangrijk is de vraag welke data daadwerkelijk noodzakelijk zijn, hoe privacy structureel wordt beschermd en of toekomstig gebruik van opgeslagen materiaal ethisch verantwoord blijft richting donoren en toezichthouders.
‘Opt-in’-systeem
Een cruciaal onderdeel hierin is ‘informed consent’. Dit houdt in dat donoren helder worden geïnformeerd over deelname, opslagduur, toekomstig gebruik van hun materiaal en hun recht om toestemming later weer in te trekken. Dit kan via een ‘opt-in’-systeem, waarbij expliciete toestemming vereist is, of via ‘opt-out’, waarbij deelname standaard is, tenzij bezwaar wordt gemaakt. Duidelijke communicatie en zorgvuldige keuzes vormen daarmee niet alleen een wettelijke basis, maar vooral ook het fundament voor langdurig vertrouwen in een biobank.
Senior onderzoeker Erik Fakkert zoekt naar een monster in de biobank van Naturalis. | foto: FOODnote
tk4 Langetermijn-operabiliteit
“De biobank duurzaam draaiend houden is de echte uitdaging”, gooit Steinfelder de knuppel nog maar eens in het hoenderhok. Want een biobank succesvol opzetten is één ding, maar de kwaliteit en bruikbaarheid op lange termijn waarborgen vraagt om een grotere inspanning. Subsidies zijn vaak tijdelijk, terwijl opgeslagen materiaal vaak jarenlang waardevol moet blijven. Beheerders moeten zich daarom vroegtijdig afvragen hoe de biobank operationeel blijft, ook wanneer financiering afloopt. Zonder structureel onderhoud, kwaliteitsbewaking en beheer neemt de waarde van samples snel af.
Standard operating procedures (SOP’s) zijn daarbij onmisbaar. Variatie in afname, verwerking en opslag kan onderzoeksresultaten namelijk sterk beïnvloeden. Factoren zoals de verwerkingstijd van samples, het aantal freeze-thaw-cycli en de temperatuurcontrole van koelsystemen bepalen uiteindelijk of materiaal jaren later nog geschikt blijft voor onderzoek.
“Goede protocollen, ict-systemen en infrastructuur zijn de ruggengraat van elke biobank”
Erik Steinfelder, eMolecules
tk5 24/7 veilig, traceerbaar, beheersbaar
“Goede protocollen, ict-systemen en infrastructuur zijn de ruggengraat van elke biobank”, weet Steinfelder. Daarmee staat of valt een biobank met de kwaliteit van de onderliggende infrastructuur. “Zonder SOP’s en betrouwbare systemen kun je simpelweg niet garanderen dat samples over jaren nog bruikbaar zijn,” stelt hij.
Moderne biobanken vragen daarom niet alleen om fysieke opslag, maar ook om geavanceerde ict-oplossingen die materiaal veilig, traceerbaar en beheersbaar houden. Denk daarbij aan LIMS-systemen voor databeheer, sampletracking via barcode of RFID, continue temperatuurmonitoring en robuuste back-upsystemen om verlies van data of materiaal te voorkomen. In de praktijk betekent dit vaak opslag in -80 °C vriezers of vloeibare stikstofsystemen, ondersteund door 24/7 monitoring, automatische alarmsystemen en noodprocedures bij technische storingen.
Kennispartners en toeleveranciers
Steinfelder wijst erop dat gespecialiseerde leveranciers hierin een grote rol spelen. Bedrijven zoals Thermo Fisher Scientific, Haier Biomedical, Panasonic Healthcare en in Nederland Poly Temp Scientific leveren wereldwijd systemen voor koudeopslag, monitoring en geautomatiseerd samplebeheer. Daarmee vormen zij vaak de technische basis waarop biobanken hun betrouwbaarheid en continuïteit bouwen.
